Delal

Delal, Kürdlerin dilinden düşmeyen ve yüreklerinden haykırarak seslendirdikleri çok güzel, eski bir kelimedir. Kürdler sevdiği, değer verdiği kadına ''delalê'', erkeğe de ''delalo'' olarak hitap eder. Kürdçe kılamlarda'da sık sık geçen bu kelimenin ilk sesli harfi ''e'', biz Xalikanlı'lar tarafından ''a'' ve ikincisini de ''o'' harfi ile telaffuz edilir (DALOL).

Kürd ağıt (kılama şînê, zêmar) ve dengbêj'lerin dile getirdiği bir çok kılamlarda delal sözcüğü mevcuttur. Geçtiği nakaratlar daha güzel gür bir sesle icra edilir. Xalikanlı'ların çok meşhur ''Kavrê Mazalo'' ağıdının nakaratlarında delal sözcüklü dizeler bu tarzda derinden yakılır:

Kavrê Mazalo raş ın, gır ın
Na bar tewın, na tewırın
Nonê ma, jı dolê ro kırî
Ma pê azcî'ê xwa ve rêkırın

Dalol lowıko dalol lowıko
Dalol lowıko dalol lowıko

Yine 18. yüzyıllarda yaşamış ünlü bir Kürd destanı olan ''DERWÊŞ' Ê EVDÎ Û EDÛLÊ'' kılamında'da delal mısraları benzer şekillerde dengbêj-ler tarafında icra edilir:

Delalê mın way delal
Delalê mın way delal

Ez neminım lo lo dewêşo
Dewrêşê dılê mın sıwar bû
Lı derê mala bavê mın pêya bû

Bir çok Kürd kılamında'da ''delalê mın'' (benim güzelim, azizim, kıymetlim, değerliyim, nazlım) gibi geçen dizilerdeki delal sözcüğü eş anlamlara sahip iken, Xalikanlıların çok eskiden komşu bir köyle olmuş husumetine dair bir anlatıda ise farklı bir tanımla geçmektedir. Xalikanlılar şimdiki coğrafyada, yerleşik hayata geçtiklerinden sonra, çevredeki bazı komşu köylerle özellikle kültürel, sosyal veya hudut sorunları gibi problemler yaşadılar. Toprak anlaşmazlığı başta olmak üzere, köy sınırların içindeki mezraların kullanma hakkı ve ekili alanlara zarar verilmesi gibi konular geliyordu. O dönemlerde her köy gibi, Xalikanlı'larda otoritesini komşu köylere göstermek zorunda kalıyorlardı. Bu hadisede, Xalikanlı'ların ekili alanları komşu köyün sürü sahipleri tarafından bilerek sık sık zarar veriliyormuş.

Yine böyle bir gün de DALOL[*] olarak görevli olduğu belirtilen kişi, gür sesi ile bir çağrıda bulunur ve der ki: yandaki komşu köy, küçükbaş hayvanlarını ekili alanlarımıza salmıştır. Ekinlerimize çok büyük bir zarar verilmiştir. Muhtarımız, herkesin en kısa zaman içinde giyinip ve kuşanıp yardıma koşmasını istemektedir.

Dalol'ın duyurusu ile birlikte, Xalikanlılar komşu köye akın ederler. O zamanın ileri gelenleri masun insanlara zarar gelmesin diye, o komşu köye öfkeli kitleden önce varır. "Tek geçim kaynağı tarımcılık ve hayvancılık olan köylülerin her şeyi göze alabileceklerini düşünürler". Ondan dolayı, ilk önce o köyün tanıdık, güvenilir ve saygı duyulan şahsiyetlerin evlerine gidilir. Bu suçu işleyenlerinin kimlerin olduklarının tespit edilmesi istenir. Suçu işleyen kişiler tespit edildikten sonra, köy meydanında teşhir edilirler. Cezaları verilir ve aynı suçu bir daha işlemeyecekleri sözü alındıktan sonra, Xalikanlılar gönül rahatlığı ile köylerine geri dönerler.

[*] – Xalikanlı'larda DALOL görevini yapan kişi köy muhtarın yanında geçici bir yardımcıdır. Resmi olarak görevli değildir. Dalol icrasını sadece muhtarın emiri ile yapar.

Bu konu ilgili, delal sözcüğün sözlük anlamı: ''bir şeyi yüksek veya gür ses ile çevreye duyurmak''. Türkçedeki sözlük karşılığı ''çığırtkan'' sözcüğüdür.

Delal, Osmanlıca kaynaklarda ''tellâl'' olarak geçer. Tellâl, padişahın buyruk ve emirlerini güzel ve gür bir ses ile halka duyuran kişidir.

XALLKONI, 15-04-2018

About