Guman

Guman (gümân) sözcüğü Kürdçeden başka Türkçe, Arapça, Farsça gibi ve eski Sanskrit dillerde (Zend dilinde yazıldığı Avesta kitabı ve Pehlevice) rastlanmaktadır. Arkaik bir sözcük olması, iki zıt (olumlu: inanma, olumsuz: şüphelenme) anlamlar taşıması, özellikle hala Xalikan[1] Kürdlerin sözlü literatüründe (hafızasında) mevcut olması, bu yazının hazırlanmasında belirleyici olmuştur.

Guman sözcüğü ile Xalîkanlı Kürdlerin hafızasında birden fazla kalıp cümle yapısı içinde rastlanılmaktadır:[2]

  1. Gumona mın pı ta haye.[3]Benim sana inancım/güvenim var.

    guman hebûn = inanç/güven sahibi olmak

  2. Ta huro paz kıra gumona kasî?[4]Sen bugün sürüyü kimsenin gümânına koydun mu (soktun mu) veya yakınına yaklaştırdın mı?

    guman kirin = birisinin gümânına koymak

    Guman sözcüğün bu cümle içindeki anlamı şöyle izah edilebilinir: daha çok çobanlık işi ile uğraşmış ve küçükbaş hayvan sürülerine sahip kimselerde bu kalıp kullanılmaktaydı. Mezralarda, yaylalarda veya geniş otlak alanlarda, iki farklı küçükbaş hayvan sürüsünün birbiri ile temas kurma ihtimalin bilinmesi, sürü sahiplerinde sürüde bir eksiklik var mı yok mu şüphesi doğurmaktaydı. Bunun giderilmesi için, sürüyü güden kişiye bu soru yöneltilerek bir tür sayım kontrolü yapılmaya çalışılmaktadır.

    Aynı özelliğe sahip ve hatta yukarıdaki soruya cevap niteliğindeki diğer bir kalıp cümle ise, Kerî’ên pez bi hev re guman bûn. – ”Sürüler birbiri ile karşılaştılar, yakınlaştılar veya karıştılar”. Bu kombinasyonda kullanılan guman terimin karşılığı şu anlamlar olabilir: her iki taraftan yapılmış bir kusur, hata veya kötü bir niyet.
    bi hev re guman bûn = birbiriyle gümân olmak

  3. Aw’ê pı-gumon a.[5] O gümânlı dır. / O hamile dir.

    Xalikanlılar, hamile olan kadın için genellikle “Ew ê bi bar e.”,Ew ê bi ducan e.” ve “Ew ê bi duhal e.” varyantları kullanır iken, gümân ile kullandıkları versiyondaki kasıt, hamile olan kişinin hamile beklentisi içinde olduğu veya olduğunu sanmasıdır.

    biguman = gümânlı

    Diğer önemli bir veri ise, guman sözcüğün bu kalıp cümle içinde, daha çok uzun zaman çocuk sahibi olamayan kadınlar için kullanılmasıdır. Örneğin, Ê gumana dikine wê.Onun hamile olabileceğini tahmin/zan ediyorlar veyahut düşünüyorlar, yalnız şüphe ile şeklinde çevrile bilinir.

  4. Gumonake tıke xwa.[6] – Kendisine güman koyuyor veya Kendisini bir şey sanıyor.
    guman kirin xwe = kendisine güman koymak
  5. Gumonake jî tıkına wî, tışt jî ovıl nakır[7]Onun yapacağını (becereceğini) tahmin ediyordular, hiçbir şeyde yapamadı.

    gumanek kirina wî/wê = ona gümân koymak

  6. Pı-gumona mın, vo hîşo/karo sarî xwa bıvîna[8]Benim fikrime (görüşüme) göre veya kanımca bu başını bulur.

    bi gumana min//wê = benim fikrime göre / onun fikrine göre

  7. Ma jî gumonak kırı wû ta.[9]Bizde seni bir şey sanmıştık.

    gumanek kirin yekî = birisine gümân koymak / birisini bir şey yerine saymak

  8. Vê-gumon[10], … – tereddütsüz, …

Guman sözcüğünün Kürdçe ve diğer dillerdeki kaynağını tespiti mümkün değildir. Yalnız, eski kaynaklar taranarak bu sözcüğün ne zaman yazıya geçirildiği üzerine bir fikir sahibi olunabilinir. Örneğin, Osmanlıca yazılı kaynaklarda, Muķaddimetü’l-edeb (XIII-XV) sözlükte, gümâna düşmek şeklinde görülmekte ve kuşkuya, şüpheye veya tereddütte düşmek olarak yazılıya geçmiştir. Gümân sözcüğün, günümüz Türkçedeki sözlük karşılığına bakıldığında ise, bir çok anlama (tahmin, sanma, şüphe, zan, sanı, kuşku, inanç, kanaat, istek, heves, umut, güç, takat) geldiği görülmektedir.

Kürdçe’de de, Mela’ê Ehmedê Cizîrî’yenin 1640’lı yıllardaki divanında, bir beyitte guman sözcüğü Kurmanci’de bêguman “şüphesiz, tereddütsüz” olarak geçtiği görülmektedir:

Herçi bîvêrê ko navê dilberê bêtin li ser
Xweş dibit hadir di gavê bêguman û şubhe ye

Bêguman xaka riya wê tûtiya û dane ye

(Dîwana Melayê Cizîrî ~1640)

 

Diğer önemli bir yabancı kaynakta, İngilizce, Arapça & Farsça sözlük (180610), guman sözcüğünün bir çok anlama karşılık geldiği görülmektedir:[11]

  • to think düşünmek
  • believe inanma
  • opinion görüş, fikir
  • doubt şüphe
  • jealous kıskanç
  • presumption tahmin, ihtimal
  • supposition varsayım
  • fancy fantezi
  • imagination hayal gücü
  • malignant kötü niyetli

Gümân için bu İngilizce sözlükte verilen farklı anlamları, yukarıda aktarılan Xalikanlı’lara ait tekstlerin veya kalıp cümlelerin daha iyi anlaşılmasına yardımcı olacaktır. Örneğin, ”Gumaneke dike xwe.” (Kendisini bir şey sanıyor.) cümlesindeki gümân sözcüğü yerine, İngilizcedeki karşılığı ”hayali güç” kullanıldığında, ”Kendisine bir hayali güç koyuyor” gibi, bir anlam veya çeviri ortaya çıkmaktadır.

Yine, ”Te îro pez kire gumana kesî?” kalıp cümlesindeki gümân sözcüğün yerine “kötü niyet” alındığında ise, ”Sen bugün sürüyü başkasının kötü niyetine koydun mu veya bıraktın mı?” anlamı ortaya çıkmaktadır.

Guman terimi açısından Avesta ve Pehlevi kaynaklar da önemlidir. Pehlevice kaynaklarda şimdiki şekli ile rastlanılmakta ve anlamı “şüphe” olarak geçmektedir. Avesta için aynı şey söylenemez. Bu sonuç temel alındığında, guman sözcüğün yazılı olarak ilk defa ve ne zaman Pehlevice’ye geçtiği önem kazanmaktadır.

Bu araştırma, daha çok dijital bir ortamda yürütüldü. Dijital sözlüklerdeki anlamları ve yazılış biçimlerine bakıldı (bkz tablo 1, tablo 2). Veriler genellikle Avesta ve Pehlevi dillerdeki dijital kütüphane kaynakların taranması aracılığıyla elde edilmeye çalışıldı.[12][13][19][20] Dolaysıyla, bu araştırma analizleri ve sonuçları temel alınarak bu çalışma daha da genişletilebilinir.

 

DIL YAZILIŞ ANLAM
Kurdî guman giman goman gumon  
Farsî ‎guoman goman gumān ‎behman
گمان
doubt thought guess conjecture surmise opinion impression belief assumption supposition idea aim ENGLISH
Pehlevî wahmān gumān
Türkçe Osmanlıca güman gümân
گمان
tahmin sanma şüphe zan sanı kuşku inanç kanaat istek heves umut güç takat

Tablo 1: dijital sözlüklerde guman sözcüğün anlamları ve yazılışları.

 

Man

Guman terimi iki kök bileşenden oluşmaktadır: gu öneki ve man sözcüğü. Man sözcüğü Zend dilinde yazılan Avesta dini kitabında önemli bir yer tutmaktadır. Avesta’da veya Mazdeizm dinine ait tanrısal isimlerde bu sözcük değişik şekillerde geçmektedir. Örneğin, Vōhu Mānāh iyi akıl, iyi düşünce, iyi niyet/amaç anlamlarında kullanılmıştır. Bu terimin karşıttı Aka Mānāh ise, kötü akıl, kötü düşünce, kötü niyet/amaç anlamlarına gelmektedir.[14]

Pehlevi ve Zend dillerindeki mān sözcüğü farklı anlamlar taşımaktadır. Örneğin, birinci hal olarak adlandırabileceğimiz 1mān düşünmek, inanmak, ummak, hayal kurmak/etmek, saymak, kusur bulmak gibi izah edilebilir. Kürdçede bu şekli ile mevcut değil veya belki zamanla kaybolmuştur. Yalnız, 1mān hali hala raman (fikir, düşünce) ve guman gibi sözcüklerde rastlanmaktadır.

İkinci 2mān sözcüğü Kürd (Kurmanci) dilinde man ve mayîn (kalmak) olarak geçmekte ve anlamını olduğu gibi kurumaktadır.

Kürdçedeki min (ben) şahıs/iyelik zamiri, üçüncü 3mān / mā sözcüğün evrilmiş şekli olduğu görülmektedir. Avesta’daki şeklindeki mā (benim), yazılısında “n” harfi yok (bkz tablo 2). Bu form bazı Kürdçe şive veya ağızlarda da görülmektedir. Örneğin, bazı Xalikanlı’larda “Mı kır.” (Ben yaptım.) veya soru hali “Mı?” (Ben mi?) olarak telaffuz edilmektedir.

Bu arada, 1mān sözcüğünün kimi anlamları guman sözcüğünün bazı anlamlarıyla aynı olduğu görülmektedir: Özellikle, inanmak, ummak, hayal kurmak/etmek ve (var)saymak/tahmin sözcükler.

 

Gu

Guman sözcüğündeki gu öneki ise, günâh sözcüğün Kürdçe’deki şekli olan guneh (Xalki:[15] gunah) sözcüğünde görülmektedir. Guman ve günah sözcükleri, birbirine benzemektedirler. Dolaysıyla, guman çözümlenmesinde yardımcı bir örnek olarak kullanılabilinir.

Önek gu dan sonra gelen nah sözcüğü “cinayet, öldürme” anlamlarına karşılık gelmektedir.[16] O halde, gu ekinin nasıl ve nereden geldiği (türetildiği) ortaya çıkarılır ise, bu terimin hangi kök sözcük ve eklerden türemiş olduğu hakkında daha somut şeyler ifade edilebilir.

Günâh sözcüğünün Pehlevi dilindeki karşılığı Wināh’tır. Eğer günâh sözcüğü, wināh sözcüğünün dönüşümü ise, gu öneki de wi ekinin (wi = gu) evrilmiş şeklidir. Pehlevice wi-nāh sözcüğünün öneki wi, Avesta dilindeki vi ekine karşılık gelmektedir. Bu tespit, bir çok kaynakta da kabul görmektedir.

Her iki dilde “vi/wi” önekleri: ayrı, birbirinden uzak/ayrı, farklı yönlerde, uzakta, uzak, karşı anlamlar taşırlar. Dolaysıyla günâh sözcüğün Türkçesi cinayete karşı, öldürmeden uzak veya öldürmeye karşı gelme anlamlarına gelmektedir.[19][20]

Sonuç, guman sözcüğün asıl manası, man sözcüğün “düşünce” anlamı ve “gu” önekiyle birleştirildiğinde, karşı düşünce, ayrı düşünce veya farklı (yönlerdeki) düşünce gibi anlamlar ortaya çıkmaktadır.

 

A-Gu-Man

Guman sözcüğü ile alakalı diğer bir veri ise Mazdeizm inancına ait kaynaklarda görülmektedir. A-guman (never in doubt, without doubt) O, Tanrı Ahura Mazda’nın yüz-bir sıfatından bir tanesi olarak geçmekte ve asla şüpheye yer vermeyen manasına gelmektedir.[17][18][20] Bu terimin ilk ”a” harfi, özel bir önek olup, kullanıldığı biçimiyle kelimeye olumsuzluk anlamı katmaktadır (bkz tablo 2).

Min

Kürdçe’de, gu ve man yapısına benzer bir çok terim bulunmaktadır. Örneğin, Pehlevice’deki duš (kötü) ve man (düşünce) sözcüklerden dušman sözcüğü türetilmiştir. Aynı durum Kürdçe içinde söz konusudur (dujmin / dijmin (düşman)). Önek dij [dıj], şimdiki Kürdçe’de genelde karşıt, tersi veya zıt manalarda kullanılmaktadır. Eğer dıj öneki duj önekinin sinonimi olarak kabul edilirse, Zend ve Pehlevi dillerdeki gibi, kötü anlamına da gelmektedir.

Burada şu ayrıntı göze çarpmaktadır: Kürdçe dıjmın terimindeki “mın” sözcüğün, birinci anlamı olan 1mān (düşünce) sözcükten değilde, üçüncü anlamı olan 3mān (ben, bana) sözcükten türemiş olduğu kabul edildiğinde, düşman sözcüğünün, “kötü düşünce” anlamından başka, “bana karşı” gibi bir manası da ortaya çıkmaktadır.

Bu örnekte görüldüğü gibi, asıl meselenin, man sözcüğü ve onun karmaşık evrimi ile ilgili olduğunu tespit etmek yanlış olmayacaktır. Her şeyin beden ve düşünce veya akıldan çıkılarak kurgulandığı görülmektedir.

 

Sonuç

Bu kısa araştırmanın asıl başlığı, “man” sözcüğü olmalıydı. Bu sözcüğün etimolojik yapısı ve tarihsel geçmişi, dini düşüncenin şekillenmesindeki etkisi ve günümüze kadar gelen izleri üzerine bir çalışma yapılabilir. Örneğin, daha çok nerede, nasıl ve hangi cümle yapıları veya konuları içinde kullanıldığına dair daha fazla veri toplanabilir.

Man ve Mın veya düşünce ve ben (kişi, beden) ilişkisi sorgulanabilir. Guman sözcüğüne bu kadar karmaşık anlamların yüklenmesi araştırılabilir. En önemlisi, neden bütün anlamları akıl veya düşünce etrafında toplanmaktadır sorusudur. Adata, insanın düşüncesinden başlayarak dışa doğru genişleyen bu sözcüğün izahı (düşünce → inanma → görüş, fikir → şüphe → kıskanç → tahmin, ihtimal varsayım fantezi → hayal gücü → kötü niyetli ) bir dil karmaşasından mı ibaret, yoksa gerçekten sistematik bir düşüncenin türevi midir? Bu cezbedici soruya cevap vermek için epey bir uğraş gerekmektedir.

 

Avesta(Zend)[19] Pehlevi[20] English Türkçe
  a- un-, -less -siz, -sizlik, değil, olmayan
vi wi apart, asunder, in different directions; away from, off; against; throught ayrı,birbirinden uzak/ayrı, farklı yönlerde; uzakta, uzak; karşı; düşünce
man, mata   to think, believe, suppose, imagine, to consider, reflect on, think upon, to think out düşünmek, inanmak, ummak, hayal etmek/kurmak, saymak, kusur bulmak, üzerine düşün, üzerine düşünmek
vohu Manah   good mind, good thinking iyi akıl/düşünce, iyi düşünme
aka ak[21], anāg bad, evil, wicked kötü, kötülük, …
aka manah   evil mind/purpose /thinking kötü düşünce, akıl/amaç/niyet
duš-manah   of ill intend, evil mind kötü niyet, kötü akıl
duš-mainyav   evil minded, enemy, foe kötü fikirli, düşman
duš, duž, dur duš evil, bad kötülük, kötü
  dušwīr evil mind art/kötü niyet
  bē-gumānīh certainty tereddütsüz
  a-gumān without doubt, certain şüphesiz
  gumān doubt şüphe
*mā/mē, ”azem ahmi”[22], mān *my/mine, ”I am” *benim, ben
man, manya-, manaya mān, māndan stay, remain kalmak
  mān live, dwell yaşam
  mān resemble benzemek
  axm, mānag, wārom,wīr mind akıl
  1,2,3wīr[23] man & hero, memory & mind, thunderbolt adam & kahraman, hafıza & zihin, yıldırım
  wināh sin, crime günah
  wirōmandīh memory bellek
vohu manah wahman good mind iyi akıl

Tablo 2: Zend dili ve Pehlevice sözlükcük.

Xallkonî
© 20.12.2017 – EZKİME.COM


1Xalikan (Halikan) Kürdleri büyük bir coğrafyaya dağılmış bir topluluktur. Orta Anadolu’da, Konya ve Ankara vilayetlerin arasında yaşayan Xalikanlı Kürdler ise, üç büyük köye (Xalko-Jor / Karacadağ, Xalko-Jêr / Gölyazı, Qemero / Yapalı) yerleşmişlerdir. Xalikanlı’lar Kürdlerin Kurmancî lehçesinde konuşmaktadırlar. Xalko Jor Kürdleri, Konya vilayetinin Kulu ilçesine bağlı olan Karacadağ köyünde yaşamaktadırlar.

2Kalıp cümle yapıları, Karacadağ bölgesinde yapılan sözlü derlemelerle sınırlıdır. Aynı özelliğe sahip cümleler, diğer Kürd topluluklar arasında da mevcut olabilir.

3Gumona mın pı ta haye. – Gumana min bi te heye.

4Ta huro paz kıra gumona kasî? – Te îro pez kire gumana kesî?

5Aw’ê pı-gumon a. – Ew ê biguman e.

6Gumonake tıke xwa. – Gumaneke dike xwe. / Gumona make xwa – Gumana meke xwe.

7Gumonake jî tıkına wî, tışt jî ovıl nakır – Gumaneke jî dikine wî, tişt jî havil nakir.

8Pı-gumona mın, vo hîşo sarî xwa bıvîna – Bi gumana min, ev kara serî’a xwe bibîne.

9Ma jî gumonak kırı wû ta – Me jî gumanek kiri bû te. / Mın jî gumonak tıkıre wê. – Min jî gumanek dikire wê.

10Vê-gumon – bê guman

11A dictionary, Persian, Arabic, and English; with a dissertation on the languages, literature, and manners of Eastern nations. Published: London, Printed by W. Bulmer for W. J. and J. Richardson, 1806-10

12Antonio Panaino, The lists of names of Ahura Mazdā and Vayu, 2002

13101 Names of Avatar Meher Baba

14Mazdeizm, iyi ve kötü arasındaki ilişki üzerine kurulmuştur. Ahura Mazda (her şeye kadir sahip) tanrısı tarafından görevlendirdiğini düşünen Zerdüşt, bu dinin esaslarını Avesta adlı bir kitapta toplanmıştır. Kürdler ile olan ilişki ise, eski inançlarından birisi olması, bazı kesimlerin hala inanması ve en önemlisi dil bağına dayanmasıdır.

15Xalki: Xalikanlı Kürdlerin Kurmanca ağzı.

16Günah terimi sözlükte şöyle açıklınır: hata, yanlış, ziyan, suç, kusur işleme, zarar ve itaatsizlik.

17Antonio Panaino, The lists of names of Ahura Mazdā and Vayu, 2002

18Bkz. 101 Names of Avatar Meher Baba

19Avesta Reader Texts, Notes, Glossary and Index, by Hans Reichelt, Strasburg, Verlag Von Karl J. Trubner – 1911

20A CONCISE PAHLAVI DICTIONARY, D. N. MAcKENZIE Professor ofIranian Studies at the University of Gottingen LONDON OXFORD UNIVERSITY PRESS NEW YORK TORONTO – 1971

21Xalki[15]: ak (Kurmanca: gû) sözcüğü, dışkı/bok demektir. Tam ve mecazı anlamıyla, “Aw ak a. – O kötüdür.” veya “Aw mîna ak a. – O bok gibidir.” biçiminde kullanılmaktadır.

22Prods Oktor Skjævø, An Introduction to Young Avestan, rechecked 4th version, Copyright © 2003 by Prods Oktor Skjservo

23wīr (Pehlevî) = bîr (Kurdî) , w → b

About