KÊLPAZİ

Sürüngen hayvanlar, yeryüzündeki diğer hayvanlar gibi, belli gruplara ayrılırlar: kaplumbağa, timsah, kertenkele ve yılan. Kürdçe (Kurmancî) de, kişan [kışan] “çekmek, sürünmek” fiilinden /kişok/ veya “heywanên kişok”, veyahut Xalikanlıların dilinde “haywonên xwe pi xwe ra tikişînin” olarak adlandırılabilinir.

Sürüngen hayvanlardan kertenkele (Lacertidae), Kürdçe'de farklı terimler altında tanımlanırlar. Özellikle, Dîlmar, Gumgumok, Kêlb, Kêlbik, Margîsk, Marmarok, Marmaroş, Marmêlke, Meqezer ve Qimqimok gibi. Yalnız, Xalikanlı'lar bu hayvanı başka bir isim altında tanırlar: kêlpazî / kêlpazi. Bu hayvan türlerin değişik adlandırmaları, terimlerinin kökenleri ve hakkındaki mitolojik rivayetleri, belli başına araştırılması gereken konulardır.

Kêlpazi Xalikanlı'lar arasında uğur getiren, zararsız, dokunulmaması veya rahat bırakılması, korunması ve öldürülmemesi gereken hayvanlardan birisidir. Karacadağ dağlarında, genellikle tûmik "tümsek" olarak adlandırılan küçük toprak yığını ve üstü otlu tepecikler de saklanırlar veya yaşarlar.

Kêlpazî dört ayaklı, soğukkanlı bir hayvandır. Tehlike anında duraksar ve kafasını yukarıya doğru dik kaldırır, biraz bakışır, özellikle bir türü su yüzeyine arka bacaklarındaki ayaklarını değerek, başı ve vücudu ile birlikte dikey tutarak çok hızlı bir şekilde koşar. En önemli özelliği kuyruğunun kopması halinde, yeniden yenileyebilen bir hayvan olmasıdır.  

Kürdçe tabiatla ve canlılarla bütünleşmiş bir dil olma özelliğine sahip olmasından dolayı, bu hayvanı da davranışına veya eylemlilik biçimine göre isimlendirilmiştir. 

kêlpazi → kêl+pazi → kêl+bazi → kêl+bezi/î → kêl+bezîn = dik koşmak

kêl+bezîn ← kêl+bezî ← kêl+bazî ← kêl+pazî ← kêlpazi/î = dik koşan

Xalikanlılar, Kürdçe (Kurmanci) de standart olarak kullanılan bezîn kelimesini hala bazîn olarak telaffuz etmektedirler. Burada sadece, p ve b harflerin değişimi (p→b) söz konusudur. Buda, kêlpazi terimin çok eski veya  primitif olduğunu göstermektedir. 


Yukarıdaki yazı sosyal medyada yayınlandığı vakitte, sayfamızı takip eden başka bir sayfa, takipçilerine bu hayvanın adını sormuş. Katılımcılarda, hem hayvanın adını ve hem de nerede bulunduklarını yazarak, İnternet üzerinden uzak bilgilere nasıl hızlı bir şekilde ulaşabileceğini göstermiş oldular.

Bu  hayvan türün, bölgelere göre sembolik tablosu:

NAV RAVE Başûr Bakûr Rojava Rojhilat
Marmorok   x   Dêrik  
Balîfkamar gir
drêj
qelew
x      
Gumgumok ser gir
ji germî hezdikin

Amedîye
Amed
Xerzan
   
Gimgimok     Wêranşar Efrîn  
Marijek     Serhed
Erzingan
   
Melule     Serhed    
Kêlpizer ji rengî kesk   Serhed    
Mehrîcok   x      
Fatfatok     Serhed
Agrî
Mûş
   
Kêlbik     Dep
Xarpet
   
Mehlîjok          
Meqezer     Wan
Agrî
   
Margisk Mergîsik     Serhed
Şernex
Agîrî
Bazîd
   
Mergejonek     Dîlok    
Marmaroçik          
Marmarok     Merdîn
Cizire
   
Şêxmehrik          
Kimkimê          
Marîjok     Wêranşar
Siverek
   
Mahzerîk     Tîra    
Şaka     Mîdyat    
Mermerûşk       Efrîn  
Matmatîlok         Urmîye
Keskemar     Muş
Kop
   
Bûkamar     Şernex    
Kêlpazi
Kêlbizêng
    Anatolîa-Navîn   x
Fatmok          
Mezeril, Mezerik     Amed    
Sêwreg          
Meregizik          
Maku         x
Xecxecok     Nısebine    
Fatfatik     Dersîm    
Şexik       Kobanî  
Çirçirok          
Şexşexik     Riha    
Malva     Harpet
Çevlik
   
Milawun     Dersîm    
Margusk     Colemerg    

 

About