NÎK – Halı & Kilim Motifi

Tevn sanatı üzerine kısa bir analiz.

Kürdler'de tevn halı dokuma sanatı oldukça eski bir gelenektir. Bu yüzden kullanılan terimlerin, orijin olma ihtimali oldukça yüksektir. Bu gelenek, teknoloji, kültür erozyonu, modernleşme ve hatta müdahalelere uzak olduğu için de, Kürd kültürünün önemli miraslarından birisidir. Bu sanat ile ilgili kullanılan terimlerin çoğu şimdilerde günlük hayatta kullanılmamaktadır. Tevn temaları yüzyıllara dayanır (dünyada bulunan en eski halı M.Ö. 3. – 4. yüzyıla ait), bu süreç içinde farklı akımların etkisi altına girmiş ve o dönemlerin özelliklerini de içinde alarak günümüze kadar gelebilmiş bir sanattır. Dolaysıyla, bu gibi konuların derinlemesi incelenmesi ve her terimin özel olarak tek tek ele alınması, Kürdlerin gizemli tarihi hakkında bir çok ipuçu verecektir.

figür 1: NÎK (tığ).

Nîk, sözlük karşılığı tığ, ucu çengel iğne (bkz figür 1 ) veya olta. Xalikan Kürdlerde hem çengelli iğne ve hem de halı, kilim gibi el sanatlarında bir motif olarak tanımlanır. Nîk motifi, özellikle belirgin bir şekilde, kilim veya tûr/tûrik [tur/turık] denilen özel torba gibi el sanatların üzerinde, iç içe işlenmiş motif veya başka sembollerin oluşturulmasında kullanılmıştır. Halı dokumlarında ise, karışık veya diğer motiflerle birlikte rastlanılır. 

Figür 2: genel halı ve kilim motifleri/sembolleri; 1-2) Su Yolu, 3-4) Koç Boynuzu, 5) Kurt Ağzı, 6) Tığ, 7) Göz, 8) Doğurganlık, 9) Tarak, 10) Akrep), 14) Eli Belinde), 16) Yılan, 12) Yıldız, 13) Dulavratotu, 17) Ejderha, 19) Muska), 20) Kuş, 21) Hayat Ağacı.

Eski halı motiflerin orijinali veya kaynağı üzerine günümüzde bir çok araştırma, hipotez, tespit veya yorumlar yapılmıştır. Buna rağmen hepsinde ortak kanı, halı ve kilim dokuma sanatında kullanılan motiflerin bir çoğunun, bir hayvanı, bir simgeyi, bir bitkiyi, bir inancı veyahut insanoğlunun duygularını yansıttığı yönünde birleşmektedir. Konu ile ilgili yapılmış çalışmalarda, Nîk motifinin bir kaç figür veya isim altında işlendiği veya adlandırıldığı görülmektedir (bkz figür 2 ). Bu tabloda, Kürd el sanatlarındaki nîk motifin temel element olması ve simetrik özelliği kullanılarak diğer sembollerin veya damgaların dokunulması dikkat çekmektedir. Bu kavramın neden bu kadar belirleyici olduğu ve bilinen anlamı dışında, başka anlamlar taşıyıp taşımadığı, araştırılması gerekmektedir.

Dil biliminde, Nîk motifinin sözcük olarak özellikleri tespit edilebilmesi için, ilk önce kelimenin etimolojik (nî+k) yapısı analiz edilmesi, eş sözcüklerin tespit edilmesi veya semantik özellikleri incelemesi ve daha sonrada bu kavramın nerelerde kullanıldığı ortaya çıkarılması gerekmektedir.

Arapça nikāḥ evlenme işlemi terimi dikkat çekmektedir. Nikah yapmak veya birbirine bakma sözünün verilmesinin anlaşmasını yapmak. Sözlük tanımı: bir kadınla bir erkeğin evlilik birliği kurmasını sağlayan yasal işlem.

Pehlevice nîkāh bakma, birine bakma, gözetme, bakımını üstlenme.

Farsça nîgāh, nîgehban bakma, bakış (nazar).

Kürdçe'de (Kirmancki / Zazaki) nîyadayene, nîyadayox, nîyade bakmak, bakan, bak.

Avesta'da (Zend) dilinde nîkāsa “bakma, bakım”. Zend dilinde kās- “görmek, fark etmek” fiilinden nî+ ön ekiyle türetilmiştir. Şimdiki Kürdçe'de bu fiilin dönüşmüş şekli agahî “bilgili, bilgi” sözcüğüdür. Agah, Pehlevice'de aynı anlama gelen ākāh sözcüğünden evrilmiş olup, Zend dilindeki ā-kāsa sözcüğü ile eş kökenlidir.

Avesta sözlüklerde, ön eki “içine/ortasına, aşağı, geriye doğru” olarak geçer. Örneğin; Nikañte [nî+kan] (içine gömme) gömmek için; bir deseni bir halı veya kilim içine gömmek.

Konu ile akalı olmasından dolayı, Kürdçe'de (Kurmanci) daha benzerlik taşıyan nîgartin [nigartın]resmetmek, çizmek, desenlemek, nakışlamak, nakşe etmek”, nîgardesen, nakış” sözcüğünden türetilmiştir. Nî+k sözcüğün son eki olan +k harfin, bir fiilin kısaltılması mı (nî+gar ← nî+kar) veyahut kelimenin isim hali mi?

Son örnek; nîk sözcüğün hem etimolojik yapısı ve hem de semantik özelliğine yakın olan nîv [nî-v] “yarı, yarım, orta”; nîvê golê “gölün ortası/yarısı” sözcüğü ile daha da benzerlik göstermektedir. Nîv sözcüğü, Kürd tevn sanatı terminolojisinde kullanılmaktadır. Xalikan el sanatlarında, sadece tek veya merkezi dokunan göl figürlerin ortası nîvê-golê olarak adlandırılmakla birlikte, buradan itibaren tevn simetrik dokunul maktadır.

Yukarıdaki etimolojik analizlerden nîk sözcüğünün iki ayrı tanımlamaya sahip olabileceğini göstermektedir. Birincisi, insan gözün veya görme duyunun halıya yansıması veya hislerin motifler vasıtasıyla ifade edilmesi. İkincisi, tığ aleti veya aracın tanımlamaları olarak ele alınabilir.

Bu kısa deneme analiz yazısında, tüm örnek motifler Xalikan-a ait eski ve orijinal el yapımı halı, yastık ve bir kilimden alınmıştır. Birinci motif, çok eski bir uzun halıya aittir. Halı içindeki motifler simetrik ve geometrik dokunulmuştur. İkinci örnek motif, yaslanmak için kullanılan bir duvar yastıktan alınmıştır. Yastık, tek göl motifi kullanılarak, simetrik ve geometrik olarak dokunmuştur. Son örnek motifler, kilim gibi dokunan, temiz giysiler için kullanılan ve süslenmiş özel bir torbadan alınmıştır. Ayrıca, nîk motifine odaklanılmış ve diğer motiflere fazla yer verilmemiştir. Dolaysıyla, çıkan sonuçlar, sadece bu çerçevede ele alınması gerekmektedir.

figür 3: Gola xolî dirêj: uzun halı gölü & Nîka golê xolî dirêj : uzun halı gölün tığ damgası.

Birinci örnek motif; Gola Xeli/Xaliçe halı gölü (bkz figür 3), Xalikanlıların Xolî/Xaliyê Drêj uzun halı olarak adlandırdıkları halıdan alınmıştır. Bu desen, Eşkenar-dörtgen/elmas ve yine iç kısmında dikdörtgen şeklinde dokunmuştur. Her iki geometrik şekillerinin sağ ve sol kenarlarında NÎK damgası/sembolü bulunmaktadır.

figür 4: Gola Balîfê: duvar yastığın, göl motifi & Nika golê balîfê : duvar yastığın, göl motifinin tığ damgası.

İkinci örnek motif Gola Balîfê yastık gölü (bkz figür 4), Xalikanlıların oda duvar yastıklarından alınmıştır. Bu motif geometrik sekizgen olarak dokunmuş olup, üst ve alt kısımlarında yine NÎK damgası işlenmiştir.

Her iki göl motiflerinde kullanılan NÎK damgaları, hem halı ve hem de yastık temasında balık kancalarını temsil etmektedir. Diğer önemli bir veri ise, göl motifin, Xalikanlılar tarafından, Nenik/Neynik [ne/y/nık] ayna olarak da adlandırılmasıdır. Motiflerin veya desenlerin simetrik olarak dokunulması, göl yüzeyindeki nesnelerin düzgün yansıması özeliğinden yola çıkarılarak ayna yanmasına benzetilmiştir. Genellikle bu adlandırma, tek gölü el sanatlarında kendisini belirgin bir şekilde göstermektedir.

figür 5: Lapikê Spî; beyaz el. Nîka Lapikî Spî; beyaz elin tığ damgası.

Üçüncü örnek motif; Lapikê Spî beyaz el/pençe/avuç-içi (bkz figür 5), Xalikanlıların duvar oda yastıklarından alınmıştır. Burada da, yine motifin üst ve alt kısımlarda NÎK damgası görülmektedir. beyaz el & göl (bkz figür 4) motifleri aynı duvar yastık üzerinde dokunulmuştur. Aynı el sanatında, el & tığ motifleri, gol & tığ motiflerin birlikte kullanılması, bir temaya işaret etmek istendiğinin göstergesidir.

figür 6: sağdaki nîk (damga) sembolleri, sol fotoğraftaki eski bir Xalîkan tûr-a (temiz giysilerin konulduğu kilim torba) aittir.

Dördüncü örnekteki motifler, temiz giysiler için özel dokunulmuş ve Tûrê Kincan (bkz figür 6) olarak adlandırılan bir kilim torbasına aittir. Bu örnekte motifler, yukarıdaki tablodaki (bkz figür 2) sembollerle benzerlik taşımaktadır. Örneğin, 1'nci & 5'nci nik-lerin ilki nûsqe/nivişt muska; 2'nci nik davgur/devêgur kurt ağzı & sirîberên/strihêberan koç boynuzu ve 3'ncü nik, dastlinovê (dest li navê) eli belinde sembollerine benzeştikleri görülmektedir. Tûr-a dokunan semboller, halı veya duvar yastıktaki gibi, tümüyle simetrik değil, asimetrik figürler ile birlikte dokunulmuş. Tûr üzerînde dokulan sembollerin hepsi, çînên nîkan ''tığ motifleri'' olarak adlandırılmaktadır.

figür 7: nîk (olta / kanca) & çavê nîkê (kanca gözü)

Son olarak, Kürtçe'de nîk teriminin balıkçılıkta kullanılan olta veya kanca (bkz figür 7) içinde kullanıldığı, yukarıdaki motif incelenmesinde daha belirgin bir hala gelmiş oldu. Ayrıca, halı veya yastık dokumalarda, göl ve kanca motiflerin aynı desende beraber bulunmaları, eski bir yaşam tarzının yansımasına işarettir. Dolaysıyla, ileri ki araştırmalarda farklı halılarda alınan motifler üzerinde yapılacak çalışmalarda, bu gibi detaylarında ele alınması ve izah getirilmesi gerekmektedir.


Bu makaleyi indir : KÜRT/D TEVN (HALI DOKUMA) SANATINDA NÎK MOTÎFÎ

About