Xalîkan, Halikan ve Xelîkan isimler nereden geliyor?

Xalko ismi, Karacadağ köyün kuruluşundan beri (1800-1820), hem yerli halk ve hem de komşu Kürd köylüleri tarafından, sık sık sözlü olarak kullanılmış ve hala da kullanmakta olan bir terim’dir.

Az î ji Xalko ma. – Ben Halikan’lıyım.
Însonê Xalko hotiye – Halikan insanı gelmiş.
Ewê Xalkî / Xelkî  ne? – Onlar Halikan'lı mı?
Xalko Jor – Yukarı Halikan, Karacadağ
Xalko Jêr – Aşağı Halikan, Gölyazı

Xalko kelimesi, sadece sözel olarak telafuz edildiği için, şimdiye kadar XalkonXalîkon ('a'→'o', Xalîkî'de bazı harflerin dönüşümü) yazılı hali tespit edilememiştir. Birinci nedeni, yazılı ve akademik çalışmaların olmaması. İkincisi, sözel veya konuşma dilin de / Kürdçe’ de bazı harflerin okunmamasından kaynaklı'dır.

Internette var olan kaynaklar üzerinden Karacadağ ve Gölyazı’nın asıl ismi olan Xalko kelimesinin versiyonlarının, en eski belgelerde yazılı biçimleri araştırıldı.

1211  
 ابن خلكان, Ibn Khallikan (Abu al-'Abbas), 13.yüzyil'da başûrê Kurdistan'ın Hewler kentinde doğmuş ve Şam'da vefat etmiş bir Kürd alîm.

Soyadındaki, Khalîkan, “kh” sesleri Kürdçe’ deki “X’’ harfinin sesini karşılık gelirler, Xalîkan. Şayet sadece ‘k’ harfi atılırsa, Türkçe’deki Halikan olmuş oluyor. 

Khalakan (خلكان) adında bir kasaba da bulunmaktadır. 

Başûrê Kurdistan, Hewler, Bijhenjar (Irak, Erbil, Koysancak) bağlı ve Erbil'den yaklaşık 100km, Bağdat'tanda 300km uzaklıktadır. 

1519
Rişvan (reşvan) aşireti hakkındaki en eski bilgilerin 16.yüzyıl başlarına ait olduğu ve Osmanlı tapu tahrir defterlerinde (başbakanlık arşivi belgeleri) geçtiğini yazan Cevdet Türkay, 1979'da yayınlamış olduğu aynı kitapta, Halikan aşiretinden de bahsedildiğine dair herhangi bir belge sunmamış olması, bu bilgi teyit edilmiyor. 

Xalîkan, reşvan (rişvan) aşiret fedarasyonuna bağlı, bir aşiret olarak biliniyor.

1840
Halikan, türk yazar araştırmacılar, başbakanlık Osmanli arşivi (Osmanlı tapu tahrir defterleri) kaynaklarına dayandırılıyor.

1930
Halikan, Türk gazetelerinin Halit Bey'in aşireti haberinde geçiyor. Türkçe latin harflerle (latin harflere geçiş 1928) ilk defa bu tarihte yazılmış olabilir.

1979
Halikan, Kürdçe'deki ‘X’ harfi, Türkçe'de ‘H’ harfi olarak kullanılır. Türkçe (Osmanlıca) belgelerde, Xalko aşireti’nden söz edildiğinde Halikan diye yazılır. Türk yazar Cevdet Türkay'ın ''Oymak- Aşiret ve Cemaatler'' kitabında geçiyor.

1992-1997
Xalîkan kavramı, Karacadağ ve diğer yöre halkı için yeni bir kavram olup, yalnızca yazılı halde Kürd kaynak kitaplarda, araştırma yazılarda veya makalelerinde geçer.

1997 – 1988
Xelîkan, yeni bir yazılış biçiminidir. Xalikan'dakî ''a'' sesi ''e'' olarak tercih edilmiş. ''Amê Xelkî nî.'', cümlesinde olduğu gibi veya buna benzer kavramlarda kullanılır.

Bîrnebûn 3, Payîz 1997, sayısında ilk defa kullanılmış. Kulu Kürtleri – M.Şirin Dağ, makalesinde, Xelîka, Xelîkan, Halîkan ve Xalikan kelimeleri, herbiri bir defa geçmektedir.

Bîrnebûn 5, Bihar/Havîn 1998, Bİ KOMA XELIKAN RA HEVPEYVÍN (M.Xalîkan), Xelîkan kelimesinin hali, 22 defa geçer. Xalîkan hali, 2 defa geçmektedir.

Çavkanî / Kaynak

  1. XIV. TÜRK TARİH KONGRESİ (Ankara 9-13 Eylül 2002)
    http://mimoza.marmara.edu.tr/~rahmideniz/eserler/iskan.pdf
  2.  Nuh Ateş, İç Anadolu Kürtleri: Konya, Ankara, Kırşehir, KOMKAR Yayınları,
    Köln, 1992,  ISBN 3-927213-07-1
  3. Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650) cilt IV, sayfa 1912-14, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2009, Ankara), http://risvanlilar.blogspot.nl/2011/09/risvan-asireti.
  4. Ezkime, xalko.ezkime.com/xalikan-asiretinin-bahsi-yetiskinler-anadillerini-koruyor-ama/
  5. Cevdet Türkay, Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu' nda Oymak- Aşiret ve Cemaatler, Tercüman Kaynak Eserler Dizisi. istanbul 1979, s.586-587.
  6.  http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/18/32/232.pdf
  7. https://en.wikipedia.org/wiki/Ibn_Khallikan
  8. Bîrnebûn 3, Payîz 1997 
  9. Bîrnebûn 5, Bihar/Havin 1998

About