ZIVISTAN’LA GELEN BEREKET (1)

Bu makale Ankara ve Konya arasında yaşayan Xalîkan (Halikan) Kürd topluluğunun kış mevsimine dair kültürel geleneklerini sunmayı amaçlamaktadır. Bunun için yapılan derlemelerde özellikle şimdilerde unutulmaya yüz tutmuş, eski halk takviminin izleri ve kavramları öne çıkmaktadır. Bu çalışma daha çok bu kavramları esas alarak şekil aldı. Buna rağmen, veriler yalnız yöredeki Kürdlerin değil, genel olarak Kürd kültürünün birikimini yansıtması açısından bir ön çalışma olarak değerlendirilebilir. Makalede, Xalîkan halk-takviminde(1) kış mevsiminin yeri, günümüzde kullanılan Milâdî takvimle ilişkisi, kış iklimine ait kimi inanışların irdelenmesi ve konu ile ilgili diğer kaynaklar kısa notlar halinde ele alınmıştır.

Araştırma temaların karmaşıklığına karşın bu çalışmanın sınırlı sözel verilere dayanması, bazı soruların cevaplanmasını zorlaştırmaktadır.(2) En azından makale boyunca bunu aşmak için, kimi durumlarda konu ile ilgili dolaylı veya dolaysız verilerin taraması uygulanmış ve yanısıra diğer bölge ve topluluklarla karşılaştırmalar yapılmıştır.[i]

Xalîkan Halk Takviminde Zıvıstan Mevsimi

Milâdî (Gregorian) takviminin kış mevsimi (Aralık, Ocak, Şubat), kuzey yarım-kürede astronomik ve meteorolojik olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Astronomik kış, yaklaşık olarak 21 Aralık'ta başlar ve çoğunlukla yılın en kısa günüdür. Güneş ışınları o zaman, oğlak-dönencesine dik düşer. Astronomik kış, mart ayının 20’sinde ve bazen de 21'inde, güneş ışınları öğle vakti ekvatora dik düştüğünde biter. Meteorolojik kış ise, hava sıcaklık ölçüm hesaplamalarına dayanır. Meteorologlar, kış mevsimin aylarını, üç takvim ayının en düşük sıcaklık ortalaması ile tanımlarlar. Kış mevsimi, 6 Aralık'ta başlar ve 6 mart'ta biter. [ii][iii][iv][v][vi]

Xalîkan halk takvimin de, astronomik kış uygulaması esas alınarak aktarılmaktadır. Ay (hicri) takvimine dayalı veriler, bu araştırmada dahil edilmemiştir. Xalîkan’ın sözlü tarihinden gelen takvim verilerinin henüz tam olarak kayıt altına geçilmemiş ve kimi soruların cevaplanmamış olmasından dolayı, güneş takvimi esas alınmıştır. Bu takvime göre, kış mevsimi üç bölüme ayrılır: birincisi, ‘‘zivistana romê’’(3) kara-kışın başlangıcı olarak kabul görülür ve toplam 9/10 günü kapsar; ikincisi ‘çalê pêşî-a zivistanê’’ olarak adlandırılır ve gelen 40 günü içerir; sonuncusu ise, ‘çalê paşî-a zivistanê’’ olarak adlandırılır ve kışın son 40 gününü ifade eder. Bu veriler baz alındığında, Xalîkan kış mevsimi toplam 89/90 günü kapsar.

Xalîkanlılarca uygulanan takvimin belirlemesinde, hesap kolaylığı veya daha rahat anlaşılması için, gün kaymaları üzerinde durulmamıştır. Astronomik 21 aralık kışın başlangıcı olarak esas alınmıştır. Çünkü halk takvimlerindeki kış mevsimin başlangıcı, bölgelere göre (7-14-21-22 aralık) değişebiliyor. Ayrıca 'leap year'' (artık-yıl), yani şubat ayı, 28 gün olarak alınmıştır. Dolaysıyla, kış dönemi içindeki bazı olayların veya etkinliklerin lokal tarihlerinde kayma arz edebilir. Şayet, 21/22 aralık kışın ilk günü olarak kabul edilirse, bu üç bölüm şöyle tanımlanır:

Çal (çel, çil) Kürdçe (Kurmancî)’de kırk sayısını ifade eder;

Pêşî ilk ve Paşî ise son anlamına gelir;

Zivistana romê; çoğunlukla 21 (bazen de 22 ) Aralık'ta başlar ve 10 gün sonra, aralık ayının 31’de biter.

Çalê pêşî-a zivistanê ; 1 ocak'ta başlar ve 40 gün sonra 9 şubatta biter.

Çalê paşî-a zivistanê ; 10 şubatta başlar ve 40 gün sonra 20 martta biter.

Halk takvimlerinde, genellikle mevsimler içindeki ay adları, bölümlerin sıralaması, başlangıç veya bitiş tarihleri veya gün farkları değişmektedir. [vii] Tutarlı olmayan bu gibi veriler, araştırmanın sağlıklı yapılması ve yürütülmesi için minimize edilmesi gerekmektedir.

Xalîkan sözlü edebiyatında, her mevsim sonunda, bir sonraki ile atışmaları ve tasvirleri, iklimlerinin neden ve nasıl değişkenlik gösterdiklerini şu doğrudan çevirilen tekstlerden anlatılabilir:

Bharê bi zivistanê re gotive; bese here, pi barê xwe ve.
Zivistanê jî gotive, ez a bimem hîn çend ro/jan.

( Bahar kışa demiş, yeter git yükün ile.
Kış da bahara demiş, ben de kalırım bir kaç gün daha. )

Bu kısa alıntıda, mitoloji ve sanatta sıkça kullanıldığı gibi, insan olmayan varlıklar kesand (teşhis, kişileştirme) olarak karşımıza çıkmaktadır. Örneğin, insan gibi konuşan Zıvıstan ve Bıhar gibi. Fakat, bu kesanların sohbeti bir bîrmakevn (eski zamana ait bellek verileri, tecrübe) e dayanmaktadır; kış mevsimin inişli-çıkışlı devrelerden oluştuğunu tecrübe eden insanoğlu, kışın ne zaman biteceğini tereddüt etmeye başlamıştır. İkinci cümle, mevsim sürelerin uzamaya gidebileceğini ve bu mevsim geçişlerinde kesandların rolü veya kavgaları yüzünden uzadığı anlatılmak istenmektedir. Bıhar'ın Zıvıstana kızması ve Zıvıstan'ın da ona cevap olarak; öyle ise bende bir kaç gün daha kalacağım veya hükmümü sürdüreceğim, olarak açıklanabilinir.

Xalîkan takvimindeki iklim periyotları içinde vuku bulan ve belli bir inanca, kültüre, tecrübeye ve yaşam felsefesine dayalı bilgilerden bir kaç tanesi derlenmeye alındı.

İKİNCİ BÖLÜM: ZIVISTAN'LA GELEN BEREKET (2) >>


1Halk (yerel) takvimleri resmi olmayan ve belirli bir yöreye ait olan ve herkes tarafından bilinmeyen, veya kabul görmeyen takvimdir. Yerel takvimlerde, yıl bölümleri, ayları ve günleri farklı olarak adlandırılırlar. Doğal olaylara veya bir inanca göre şekillenirler. Kürdistan'daki ve Anadolu'daki Kürd halk takvimi, farklı yerlerden veya bölgelerden oluşabilir. Örneğin: Anadolu'daki Kürdler için, Sêfkan, Omeran, Cudkan, Şexbzin, Haymana, Bala, Aksaray, Yunak veya Kırşehir takvimi gibi, ayrı-ayrı olarak ele alınabilinir.

2Araştırma alanı sadece Avrupa'daki ve Anadoluda'daki, Xalikanlı nüfus ve ''net'' üzerindeki katılımcılar arasında yapılmıştır. Bu konuya hakim olan kuşağın azalmasından dolayı, araştırmanın ana çizgilerini oluşturan sözel metin (birmakevn) tekstlerin örnekleme çeşitleri yetersiz kalmıştır.

3Zivistana-romê; adlandırmasın'daki ''rome-ê / rum-i'' terimi, belli bir tarihsel tecrübeye dayanmaktadır. Egemen güçlerinin baskısını, zorbalığını, zülümünü mecazi olarak dile getirilmesi ki, Kurd halkın tarihi hafızasından kaynaklı, Kurd şarkılarında ve destanlarında da tanımlanmıştır. Bu başlık altındaki anlamı; kış bölümün bir kaç günü veya bölümü ''zıvıstana-rumi'' belirsiz, karanlık veya çektiren olarak adlandırılması gibi ele alınabilinir.

KAYNAKLAR

  1. i Émile Durkheim – The Rules of Sociological Method (1919 French edition: Les Règles de la Méthode Sociologique).

  1. iiHuttner, Paul (6 December 2007). "Instant meteorological winter". Minnesota Public Radio.

  1. iiiWinter's Been Here Despite What the Calendar Says. NOAA Magazine. 22 December 2003.

  1. ivMeteorological Glossary (Sixth ed.). London: HMSO. 1991. p. 260. ISBN 0-11-400363-7.

  1. vThe international standard for the representation of dates and times, ISO 8601, uses the Gregorian calendar. Section 3.2.1.

  1. viIgilizce Encyclopedia Britannica – İngiltere versiyonu (global.britannica.com).

  1. viiBinbaşı Noel’in İç Toroslar Gezisi – 1919 ve ‘‘Kürt takvimi’’, Mehmet Bayrak & Bîrnebûn-24, 2004 Payîz.

About